Ölüm, insanlık tarihi boyunca üzerine tartışılan bir konu olmuştur. Hakkında ilginç fikirler öne sürülse de insanları meraklandıran sadece ölüm değil, aynı zamanda ondan sonra ne olacağı, nereye gidecekleri sorusuydu da. Öylece yok mu olacaklardı? Bu sorulara bir cevap arayışı içinde, dünyanın her yerinden insanlar çeşitli teoriler üreterek bu bilinmezlik perdesini aralamaya uğraştı. Bazı dinler ve inançlar ölümün bir son olmadığını, yeni bir başlangıcın eşiği olduğuna kanaat getirdiler. Örneğin, İslam’da ölümden sonraki hayat için mahşerde hesap verilip Sırat Köprüsü’nden geçmek gibi çeşitli adımların ardından sonsuz hayata, ölümlü yaşamın nasıl geçirildiği ile belirlenen ya cennete ya da cehenneme, ulaşılır. İslam ile çok benzer bir şekilde, Zerdüştîlik’te de ruh ölümden sonraki ilk üç gün Dünya’da kalırken dördüncü gün Cinvat Köprüsü önünde bir terazi yardımıyla ruhun cehenneme mi (Yalan Evi) yoksa cennete mi (Şarkı Evi) gideceği kararlaştırılır [1]. Hinduizm ve Budizm gibi inançlarda ise reenkarnasyon yani yeniden doğuş döngüsü yer alır. Antik Mısır’da ise Zerdüştlük ve İslam’daki gibi ölümden sonraki sonsuz yaşama inanılsa da ikisinden farklı olarak bu sonsuz yaşama hazırlanmak günlük hayatta yaptıklarından çok daha fazlasını gerektiriyordu. Bu hazırlıkları somut bir şekilde anlayıp inceleyebileceğimiz eserlerden biri, kişiye özel hazırlanan Ölüler Kitabı papirüsleriydi. En ünlü örneklerinden biri olan Ani Papirüsü, o dönemin inançlarını net bir şekilde gözler önüne seriyor.
Ölüler Kitabı: Duat’ta Bir Rehber
Mısır mitolojisinde ölüm anlayışı birçok inanç sisteminden farklı olarak sadece kadere değil ölümden sonraki yolculuk hakkında bilinen bilgiler ve bunun için hazırlanan ritüellere de bağlıydı. Antik Mısır’ın meşhur Ölüler Kitabı (The Book of the Dead) ise bu yolculuk için yapılan hazırlıkların en temel parçalarından biri olarak görülüyordu. Ölüler kitabı deyince aklınıza tek bir kitap geliyorsa merak etmeyin yalnız değilsiniz. Ölüler Kitabı ile küçüklüğümde izlediğim Mumya (The Mummy) (1999) filmi sayesinde tanışmıştım ve filmdeki olay akışı sebebiyle tek bir kitap olduğunu düşünmüştüm. Ancak bu düşüncenin ne kadar yanlış olduğunu araştırdıkça anladım.
Ölüler kitabı aslında tek bir kitap olmamakla birlikte geçmişte birçok kişiye verilmiş ölümden sonrası için rehber ve yardımcı görevi gören yazılı metinlerdir. Bu kitap ruha yardımcı olduğuna inanılan bilgiler ve büyüler içerir ve kişi bu papirüsle birlikte gömülür. Kişiler ölmeden önce papirüsü kendi isimleri ve istedikleri büyüleri koyarak kişiselleştirirler. Ölüler Kitabı’nın kökeni 5. ve 6. Hanedan Dönemi’ndeki (M.Ö. 2498-2183) piramit yazılarına kadar uzanmaktadır. İlk başlarda sadece firavun ve ailesini için yapılmakla birlikte, sonradan zengin Mısırlılar da kendilerine ait papirüsler satın almaya başlamıştır [4].
Ani Papirüsü: Sonsuzluğa Yolculuk
Ani Papirüsü ise papirüsün korunan durumu sayesinde en popüler Ölüler Kitaplarında biri olmuştur. Ani Papirüsü, en kutsal tapınaklarda yüksek bir rütbede olduğu düşünülen Ani ve karısı Tutu’nun ölümden sonraki yolculuğunu ele alır. 37 bölümden -veya tabletten- oluşan 24 metrelik Ani Papirüsü Antik Mısır’da sonraki yaşam inancına dair güçlü ve detaylı tasvirler içerir [4].
Papirüs, Ani ve Tutu’nun Aaru’ya -kamış tarlalarına, İslam’daki karşılığı ile cennete- giden yolculuğunun tümünü anlatır. Papirüs oldukça uzun olduğundan dolayı en önemli birkaç bölümünden bahsedeceğim.
Ani Papirüsü, Görsel 2’de resmedildiği gibi Ani ve Tutu’nun tanrılara (spesifik olarak doğurganlık ve yeniden doğuş tanrısı Osiris’e) sunduğu adaklar ile başlar. Hâlâ hayattayken sunulan bu adakların ölümden sonraki dünyada kabul görmek için hazırlanan bir ritüel olduğu düşünülmektedir.
Kalbin (İbin) Tartılması: Vicdanın Sınavı
Antik Mısır inancına göre insan; ba, ka ve ibten oluşan çok katmanlı bir varlıktır. Ba, kişinin kimliğini ve kişiliğini temsil ederken ka yaşam gücü olarak nitelendirilir. İb ise kişinin vicdanını ve ahlakını temsil eden parça olarak merkezde yer alır. Antik Mısırlılar öldükten sonra bu üç unsurun uyumlu bir şekilde birleşmesi ile sonsuz hayata ulaşacaklarına inanır. Ba ve kanın bedeni tanıyabilmesi ve birleşebilmesi için statü sahibi insanlar bedenlerini mumyalatmıştır. Ancak ibin korunması, ölümden sonraki sınavlara bağlı olarak görülmüştür. Bu sınavların hepsi Duat’ta, sınanma ve ara âlem olduğuna inanılan yerde gerçekleşir. Görsel 3’te ölümden sonraki ibin korunması için en önemli sınav tasvir edilmektedir.
Çeşitli tanrıların eşlik ettiği yargılama sürecinin resmedildiği üçüncü bölümde, Ani’nin ibi (kalbi) çakal başlı Anubis -ölülerin rehberi ve mumyalamanın koruyucusu- tarafından Ma’at’ın tüyü ile tartılmaktadır. Ma’at doğruluk ve kozmik dengeyi simgeleyen tanrıçadır; onun tüyü baz alınarak kişinin kalbine yani dünya hayatının ilahi düzenle ne kadar uyumlu olduğuna bakılır. Kalbin ağır gelmesi durumunda kalbi yutmayı bekleyen timsah, aslan ve hipopotam özellikleri taşıyan Ammit tartının sağ tarafında beklemektedir. Onun solunda ise tartımın sonucunu not alan ibis başlı bilgelik tanrısı Thoth resmedilmiştir. Eğer kalp Ammit tarafından yutulursa ba, ka ve ib birleşemeyeceği için ruhun varlığı sona ermiş olur. İslam ve Zerdüştlük’ten farklı olarak, Antik Mısırlılar ruhun başına gelebilecek en kötü cezanın sonsuz işkence yerine yok oluş olduğuna inanmıştır. Ayrıca, üçüncü bölümde gösterilmemiş olsa da yargılama sürecine “olumsuz itiraflar” (Negative Confessions) olarak bilinen bir sekans da eşlik etmektedir.
Ani ve Suçsuzluk Beyanları
Görsel 4’te betimlenen bu bölümde Ani, karşısındaki 42 ilahi varlığa hitap ederek dünyada işlemediği eylemleri, günahları sıralar. Bu ritüel, ilahların hepsine adıyla hitap edip hangi eylemi temsil ettiklerini bilip onu dile getirmeyi içerir. Eğer kişi yanlış veya eksik bir hitapta bulunursa ritüel geçersiz sayılabilir, bu yüzden aslında kişi sahip olduğu bilgilerle ruhunun kaderine de yön verebilir. Bu beyanlar arasında “hiç yalan söylemedim” ve “hiç kan dökmedim” gibi itiraflar yer alır. Olumsuz itiraflar aslında kişinin kozmik düzene uyduğunun sözlü beyanıdır. Kalbin tartılmasının mı yoksa olumsuz itirafların mı daha önce yaşandığı bilinmese de ikisi birlikte kişinin ahlakının hem sözlü hem de sembolik bir sınanmasıdır.
Ani’nin Cenneti: Kamış Tarlaları
Yargılama sürecinden önce de sonra da ruh çeşitli engellerle karşılaşır. Bu engellerden bazıları şeytan olarak nitelendirilen varlıklar veya kapıları koruyan gardiyanlardır ve bu engellerden papirüste önceden hazırlanmış büyüler ile geçilir. Bütün engeller ve yargılama süreci aşıldıktan sonra ruh Görsel 6’te gösterilen Aaru yani kamış tarlalarına ulaşır. Görsel 5 ve 6’da yani son iki bölümde ruhun yolculuğunun son anları ele alınır. Görsel 5’te Ani ve Tutu yine adak adarken tasvir edilmiştir ve tabletin sağ tarafında duran mumyalanmış figür ise yeniden doğan ölüler tanrısı Sokar’dır. Sokar en eski tanrılardan biri olarak bilinir ve gizli yerlerin lordu olarak da geçer. Ani; Sokar’ı ve kutsal geçidi geçtikten sonra inandığı ahirete, Aaru’ya ya da kamışlığa ulaşmış olur.
Görsel 6’da ise oldukça detaylı bir şekilde resmedilen kamış tarlalarına rastlamaktayız. En solda papirüsün genelinde de olan bir adağı görürken onun sağında tamamen hayvan formunda resmedilen koruyucu tanrıçalardan biri olan Taweret gözükmektedir. Taweret elinde yaşam ve yeniden doğuşun sembolü olan ankhı (☥) tutmaktadır. Ani papirüsünün en sonunda ise bizi kamışlıklar, bir mezar (tapınak) ve Batı Dağları’ndan çıkan inek figürüyle resmedilen tanrıça Hathor karşılar. Hathor; bereket, doğurganlık, aşk ve yeniden doğuşla ilişkilendirilen bir tanrıçadır. Ani’nin mezarı ve Hathor, Ani’nin sonsuz hayatında tanrılarla uyum içinde yaşayacağının göstergesi olarak çizilmiştir. Antik Mısırlılar ahireti kamış tarlaları olarak hayal etmişlerdir. Bunun nedeni cenneti Mısır’ın yani dünyanın düzenli ve kusursuz yansımasını temsil ettiğine inanmalarıdır. Kişinin bütün ailesiyle burada buluşacağına ve kaostan uzak bir şekilde huzurla yaşayacağına inanılır.
Ani ile Ölümün Ötesi
Ani’nin öldükten sonra kamış tarlalarına gidip gitmediğini bilmiyoruz ancak bize bıraktığı papirüsü sayesinde onun için kişiselleştirilmiş Ölüler Kitabı’yla Antik Mısır’da insanların ölümden sonra onları nasıl bir yolculuğun ve hayatın beklediğine inandıklarını biliyoruz. Ani’nin hikâyesi bireysel bir yolculuk olmaktan ziyade Antik Mısır toplumunun düzen, ahlak ve varoluş üzerine kurduğu düşünceleri gözlerimizin önüne serer. Sadece 3 bölümünü kısa bir şekilde ele almama rağmen Ani Papirüsü’nde yer alan her sembol ve tasvir yüzyıllar boyunca şekillenmiş, köklü bir inanç sisteminin bir ürünü; her bir detayının anlamı, hikâyesi oldukça derin. Bu yönüyle, Ani Papirüsü diğer günümüze ulaşmayı başaran her bir tarihî eser gibi geçmişteki toplumların yapısını ve karmaşıklığını daha iyi anlamamızı sağlıyor.
Eğer Ani’nin Duat’taki yolculuğunu daha ayrıntılı bir şekilde, yazıların çevirisi ile öğrenmek istiyorsanız Youtube’daki bu playlisti inceleyebilirsiniz (İngilizce): https://www.youtube.com/playlist?list=PLElV1oLsxV0pDMhz8STj9B1x0WAZEFyVp
Genel olarak Ölüler Kitabı ile ilgili daha ayrıntılı bilgi edinmek istiyorsanız birçok papirüsü ele alan bu kitabı inceleyebilirsiniz (İngilizce): Book of the Dead: The Chapters of Coming Forth by Day: http://www.public-library.uk/dailyebook/The%20Egyptian%20Book%20of%20the%20Dead.pdf
Ayrıca mitolojiye ilginiz varsa Azteklerle ilgili bu yazıyı da keşfetmek isteyebilirsiniz: Aztekler: Beşinci Güneş ve Kanlı Kozmik Çarklar: gazetebilkent.com/genel/delfineryilmaz/aztekler-besinci-gunes-ve-kanli-kozmik-carklar/
Kaynakça
[1] Akyar, N. (2018). Zerdüştîlikte Ahiret İnancı ve Cenaze Törenleri (Yüksek lisans tezi). Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. https://acikerisim.uludag.edu.tr/server/api/core/bitstreams/1398b70e-b609-4930-9ec8-66793eb75a76/content
[2] Sommers, S. (Yönetmen). (1999). The Mummy. ABD: Universal Pictures.
[3] TheRPF Forum. (t.y.). The Mummy (1999) – Book of the Dead görseli. Erişim adresi: https://www.therpf.com/forums/attachments/the_mummy_book_of_the_dead-jpg.1034443/
[4] Fulton, A. (2024). Ani’s Life After Death: 1: Hymn to Ra and Osiris. Ancient Egypt Magazine, 24(7), 18–19.
[5] Wikipedia (t.y.), Papyrus of Ani, Encyclopedia, erişim: https://en.wikipedia.org/wiki/Papyrus_of_Ani
