Sonbahar dönemi yaklaştıkça havaların soğumasıyla birlikte birçok değişimler yaşarız. Yazın zamanımızın çoğunu dışarıda ailemizle veya arkadaşlarımızla geçirirken sonbaharda yavaştan kendimizi eve kapatmaya başlarız. Bu yaşanan ıssızlık da mevsimsel depresyona neden olabilmektedir. Ancak Cadılar Bayramı (veya Halloween) gibi bayramlar bu dönemde dört gözle beklenen etkinliklerden biridir. Zira yılın bir günü kendi istediğimiz birine dönüşme fırsatı ve çevremizle de sosyalleşme olanağı sağlamaktadır.
Bu bayramı ilk düşündüğümüzde dünyanın pek çok yerinde aynı şekilde kutlandığı düşüncesine varabiliriz. Oysa daha yakından incelediğimizde, günün sadece kostüm giymekten ibaret olmadığını ve kutlayan her ülkenin kendine özgü köklü gelenekleri bulunduğunu görürüz.
Cadılar Bayramı Nedir?
31 Ekim; günümüzdeki İrlandalılar, Galliler, İskoçlar ve Bretonların ataları olarak anılan Kelk halkları için yılın en önemli günü sayılırdı. O zamanlar Samhain (yaz sonu) olarak bilinen bu günün, ölülerin ruhlarının bir geceliğine serbest kalarak yeryüzünde dolaştığı bir zaman olduğuna inanılırdı. Bu ruhların ölüler diyarına geri dönmelerine yardımcı olmak ve onları yaşayanlardan uzak tutmak için büyük ateşler yakılır, yemekler sunulurdu.
Hristiyanlık Roma İmparatorluğu ve ötesine yayıldığında kilise liderleri mevcut pagan bayramlarını Hristiyan bayramlarına asimile etme yöntemleri ararlardı. Cadılar Bayramı da bunlardan biri olmuştur. Samhain kutlamaları Hristiyan şehitlerin anıldığı 1 Kasım “Azizler Günü” ve tüm ölülerin dualarla anıldığı 2 Kasım’daki “Ruhlar Günü” ile birleştirildi. Halloween ismi ise Azizler Günü’nden bir önceki akşam All Hallows’ Eve (Burada “hallowed”, kutsanmış veya kutsal anlamına gelmektedir.) olarak adlandırılmasından türemiştir.
İrlanda ve İskoçya
Şalgam Feneri: Bu gelenek, aslen İrlanda kaynaklı bir efsaneye dayanır. Efsaneye göre “Cimri Jack” adındaki bir çiftçi, yaşarken Şeytan’ı defalarca kandırdığı için öldükten sonra cennete kabul edilmemiş, Şeytan’a yaptıkları yüzünden cehenneme de alınmamıştır. Bu yüzden içi oyulmuş bir şalgamın içine yerleştirilen yanan bir köz feneriyle sonsuza dek yeryüzünde dolaşmaya mahkûm edilmiştir. İrlandalılar ve İskoçlar, Cimri Jack’i ve kötü ruhları korkutup uzak tutmak amacıyla şalgam, patates ve pancarlara korkutucu yüzler oyarak kapılarının önüne koymaya başlamışlardır.
Guising (Kılık Değiştirmek): Amerika’da gördüğümüz “Şeker mi şaka mı?” yerine “guising” denilen bir gelenek bulunmaktadır. Çocukların şekerleme veya meyve alabilmek için sadece kostüm giyerek sorması yeterli olmayıp şarkı söylemeleri, şaka yapmaları veya şiir okumaları gerekir.
Parti Oyunları: Bayram zamanı “Snap-Apple Night” (elma yakalama gecesi) ve “Apple Bobbing / Dookin’ for Apples” gibi oyunlar oynanmaktadır. Snap-Apple Night’ta bir tahta kalasın veya iğin bir ucuna elma, diğer ucuna ise bir mum bağlanır. Kalas döndürülür ve oyuncular, elleri arkadayken elmayı ağızlarıyla yakalayıp ısırmaya çalışırken aynı zamanda eriyen mumun sıcak damlalarından kaçmaya çalışırlar. İrlanda’da Apple Bobbing ve İskoçya’da Dookin’ for Apples olarak bilinen oyunda ise oyuncular suyla dolu bir leğene eğilerek ve ellerini arkada tutarak yalnızca dişleriyle leğende yüzen bir elmayı yakalamaya çalışırlar.
Kuzey Amerika (ABD ve Kanada)
Balkabağı oymak: İrlanda’da başlayan bu gelenek, Amerika’da farklı bir biçim almıştır. Pancar veya şalgam yerine oyulması daha kolay ve hacimli olan balkabağı tercih edilmiştir. Zamanla bir sanat dalına dönüşen bu gelenek kapsamında günümüzde devasa balkabağı oyma yarışmaları ve sergileri düzenlenmektedir.
Kostüm Giymek: Keltler, Samhain festivali sırasında ölülerin ruhlarını temsil eden maskeleri takarak gezgin ruhları köylerden çıkarmak üzere bir geçit töreni düzenlerlerdi. Amerika’da benzer şekilde Cadılar Bayramında cadı, hayalet ya da popüler kültür ve film karakterleri gibi kostümler giyilerek sokaklarda kutlamalar yapılır.
Şeker mi şaka mı? (Trick-or-treat): Kostümlü çocuklar kapı kapı dolaşarak “Şaka mı şeker mi?” diye seslenirler. Burada verilen şekerlemelerin, çocukların şaka yapma tehdidini önleyen iyi niyetli bir rüşvet olduğu söylenebilir. Bu gelenek, ilk Hristiyanların yoksullara küçük hamur işleri ve ekmek sunduğu, yoksullarında buna karşılık ölen aile üyeleri için dua ettiği souling, yani ruhlar için yiyecek sunma âdetinden gelmektedir.
Latin Amerika
Meksika – Ölüler Günü (el Día de los Muertos): Cadılar Bayramı Meksika’da Ölüler Günü’ne adanmıştır. Bu gün de renkli kuru kafa figürleri (calavera), geleneksel müzikler ve yiyecek stantlarıyla kutlanır. Ayrıca yerliler mezarlıklarda bir araya gelerek sevdiklerinin mezarlarına hediye bırakırlar. Bu kutlamanın amacı, bu tarihte dünyadaki evlerine geri döndüklerine inanılan ölüleri onurlandırmaktır.
Peru – Kreol Şarkısı Günü (Día de la Canción Criolla): Peru’da 31 Ekim’de Ölüler Günü de anılır ancak günün asıl öne çıkan etkinliği “Kreol Şarkısı Günü”dür. Kreol müziği Afrika, İspanya ve diğer kültürlerden esintiler taşıyan bir türdür. Bu müzik, en çok Peru’nun geleneksel dansı olan Marinera’da gözlemlenebilir. Latin Amerika genelinde criolla (Kreol) terimi, köken olarak İspanya’dan gelen ilk yerleşimcilerin soyundan gelenleri ifade ederdi. Günümüz Peru’sunda ise bu terim, kıyı şeridindeki insanları ve kültürü, özellikle de Lima’ya özgü olanları tanımlar. 31 Ekim’de pek çok mekânda Kreol müziğini ele alan gruplar sahne alır. İnsanlar 1 ve 2 Kasım tarihlerinde hem ölülerini anar hem de yaşamı kutlarlar.
Kolombiya – Biz Melekleriz Geleneği (La Fiesta de los Angeles): Colombia’nın kıyı kenti Cartagena’da 1 Kasım tarihinde gerçekleşen “Tintililillo” veya “Biz Melekleriz” geleneğinde çocuklar kapı kapı gezip yiyecek istedikleri bir gelenektir. Şaka mı şeker mi geleneğinden farlı olarak çocuklar, yemeği veren aileye bereket getiren bir meleği temsil etmektedir. Hatta çocuklar “Tintililillo, tintililillo, cebime beş peso” diyerek harçlık kazanmaya da çalışırlar. Dayanışma, paylaşma ve toplumsal aidiyet duygularını pekiştiren bu gelenek, yerel kültürde çok önemli bir yere sahiptir.
Geçmişin İzinden Günümüz Ritmine
Görebileceğimiz üzere Cadılar Bayramı, yalnızca kostüm giymekten ya da şeker toplamaktan ibaret bir eğlence olmayıp pek çok kültürde derin anlamlar ve tarihi kökler taşıyan özel bir gelenektir. İrlanda ve İskoçya geçmişin gizemini yaşatırken, Kuzey Amerika bugünkü modern yüzünü gösterir. Latin Amerika’da durum bambaşkadır. Orada bu gün ölümün korkuyla değil; müzikle, geleneksel yemeklerle ve coşkulu festivallerle kucaklandığı bir anma günüdür. Kısacası her kültürün kendine özgü kutlama veya anma biçimleri barındırması, Cadılar Bayramı’nın farklı işlevler üstlendiğini gözler önüne sermektedir.
Kaynakça
https://www.lidl.ie/c/halloween-party-games/s10104780
https://www.scotchwhiskyexperience.co.uk/some-very-scottish-halloween-traditions/
https://www.mercattours.com/blog-post/the-history-of-guising-halloween
https://www.britannica.com/story/why-do-we-carve-pumpkins-at-halloween
https://www.studyspanishlatinamerica.com/blog/halloween-celebrations-in-latin-america/
https://en.wikipedia.org/wiki/Apple_bobbing#/media/File:Apple_bobbing.jpg
